|
|
Беглые гласные
|
|
Автор: Татьяна Валяева
|
При присоединении притяжательных окончаний в некоторых словах выпадают гласные 'ы' и 'і' в последнем слоге.
Например, орын – место, орным – моё место; қарын – желудок, қарны – его желудок.
А буквы к, қ, п в конце слова в данном случае не переходят в звонкие:
көрік – красота, көркі – её красота; ерік – воля, еркім – моя воля; әріп – буква, әрпі – его буква.
Ниже приведён список таких слов. В некоторых из них, согласно орфографическому словарю, допустимо написание и с выпадением гласной в корне слова, и без. А в некоторых случаях выпадение гласной зависит от значения слова. Все эти моменты в списке отмечены.
ауыз – рот (два варианта: ауз-ы и ауыз-ы)
әріп – буква (әрп-і)
бөрік – шапка, боярка (бөрк-і)
ғұрып – обычай (ғұрп-ы)
дауыс – звук (два варианта: даус-ы и дауыс-ы)
дәріп – хвала, известность (дәрп-і)
ерік – воля (ерк-i)
ерін – губы (ерн-і)
зауық – желание, охота (зауқ-ы)
кейіп – облик, вид (кейп-і)
көрік – красота (көрк-і), кузнечный мех (көріг-і)
қалып – состояние (қалп-ы), колодка, шаблон (қалыб-ы)
қарын – желудок (два варианта: қарн-ы и қарын-ы)
қаріп – буква /книжн./ (қарп-і)
қауіп – опасность (қауп-і)
қойын – пазуха (два варианта: қойн-ы и қойын-ы)
құлық – нрав (құлқ-ы)
құлып – замок (құлп-ы)
мойын – шея (мойн-ы)
мұрын – нос (мұрн-ы)
мүлік – имущество (мүлк-і)
нарық – расценка, тариф (два варианта: нарқ-ы и нарығ-ы)
орын – место (орн-ы), встречается употребление орын-ы, но в орф.словаре только первый вариант
парық – смысл, суть (парқ-ы)
сиық – обличие, внешность (сиқ-ы)
сұрық – вид, облик (сұрқ-ы)
тұрық – длина (тұрқ-ы), местожительства (тұрығ-ы)
халық – народ (халқ-ы)
шырық – спокойствие (шырқ-ы)
ырық – воля, власть (ырқ-ы)
Гласные выпадают в некоторых глаголах при присоединении к корню суффиксов, начинающихся с гласной буквы, а также суффикса неопределенной формы 'у':
бүрку – моросить, брызгать (бүрік, бүркеді, бүрікпейді)
қорқу – бояться, трусить (қорық, қорқады, қорықпайды)
қырқу – стричь (қырық, қырқады, қырықпайды)
ірку – задерживать, тормозить (ірік, іркеді, ірікпейді)
Гласная выпадает в числительном 'қырық'.
қырық – сорок, қырқыншы – сороковой
